Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы 1858 жылы қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданының Қызылтау өңірінде дүниеге келді. Азан шақырып қойған есімі — Адам-Жүсіп. Әкесі Көпей кедей, бірақ сөзге шешен, ел ішінде беделді адам болған.
Бес жасынан ауыл молдасынан хат танып, ерте жастан өлең шығара бастады. 1873 жылы, он бес жасында Баянауылдың атақты биі Мұса Шорманұлының алдында өлең оқып, оның «мәшһүр болсын» деген батасын алады. Содан бері «Мәшһүр» деген атпен танылды.
Жастық шағында Бұхарадағы Көкілташ медресесінде оқып, араб, парсы, шағатай тілдерін еркін меңгерді. Шығыс классикалық әдебиетімен, ислам ғылымдарымен, тарихпен терең танысты.
Медресені бітірген соң ауылына оралып, бала оқытты. Ұстаздық қызметін өмір бойы жинаушылық еңбегімен қатар алып жүрді.
1887–1890 жылдары Түркістан, Ташкент, Бұхара, Самарқанд қалаларын аралап, жолшыбай ел аузындағы аңыз-әңгімелерді, шежірелерді, тарихи жырларды жазып алды. Бұл ісін өмірінің соңына дейін тоқтатпады.
Оның қолжазбалары — Асан қайғы, Бұқар жырау, Шортанбай сияқты тұлғалардың мұрасын бүгінге жеткізген негізгі дереккөздердің бірі.
1907 жылы Қазан қаласында «Сарыарқаның кімдікі екендігі», «Хал-ахуал», «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз» атты үш кітабы жарық көрді. Оларда отаршылдық саясат, жер мәселесі, халықтың азаматтық құқықтары ашық көтерілді.
Патша үкіметі кітаптарды тәркілеп, баспаханаға айыппұл салды, ал ақынның өзі бақылауға алынды.
Кеңес дәуірінде де Мәшһүр Жүсіп жинаушылық еңбегін жалғастырды, бірақ діни білімі мен көзқарасы үшін ресми ортада мойындалмады.
1931 жылы Баянауыл ауданындағы Ескелді деген жерде дүниеден өтті. Аңыз бойынша, ол өз кесенесін өзі салдырып, қайтыс болатын күнін алдын ала айтқан. Бүгінде Ескелдідегі кесенесі — Қазақстандағы ең көп зиярат етілетін киелі орындардың бірі.
| Жылы | Не болды |
|---|---|
| 1858 | Дүниеге келді Павлодар облысы, Баянауыл өңірінде, Қызылтау бөктерінде Көпей әулетінде дүниеге келді. Азан шақырып қойған есімі — Адам-Жүсіп. |
| 1863 | Алғашқы білім Бес жасында ауыл молдасынан хат таныды, ерте жастан өлең шығара бастады. |
| 1873 | «Мәшһүр» атануы Он бес жасында Мұса Шорманұлының алдында өлең оқып, «Мәшһүр» (атақты) деген атқа ие болды. |
| 1875 | Бұхара сапары Бұхарадағы Көкілташ медресесінде оқып, араб, парсы, шағатай тілдерін меңгерді. |
| 1887–1890 | Сарыарқаны аралау Түркістан, Ташкент, Бұхара, Самарқанд қалаларын аралап, халық ауыз әдебиетін жинады. |
| 1907 | Қазандағы кітаптар «Сарыарқаның кімдікі екендігі», «Хал-ахуал», «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз» атты үш кітабы Қазан қаласында басылды. |
| 1908 | Кітаптарға тыйым Патша үкіметі кітаптарын тәркілеп, баспаханаға айыппұл салды. Ақын бақылауға алынды. |
| 1920-жж. | Жинаушылық еңбегі Қазақ шежіресін, ертегілерін, аңыз-әңгімелерін, тарихи жырларын хатқа түсірді. Қолжазба мұрасы 30 томнан асады. |
| 1931 | Қайтыс болды Баянауыл ауданындағы Ескелді деген жерде дүниеден өтті. Кесенесі бүгінде киелі орынға айналған. |
| 2003–2013 | 20 томдық жинақ Торайғыров университеті ақынның толық шығармалар жинағын 20 том етіп шығарды. |
| Толық аты | Адам-Жүсіп Көпейұлы |
|---|---|
| Туған жылы | 1858, Баянауыл |
| Қайтыс болды | 1931, Ескелді |
| Білімі | Көкілташ медресесі |
| Қызметі | Ақын, тарихшы, этнограф |